ગુજરાતનું કચ્છ જિલ્લો, જે ૪૫,૬૭૪ ચોરસ કિલોમીટરના વિશાળ પટમાં ફેલાયેલો ભારતનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે, તે તેના અદ્ભુત સફેદ રણ અને સમૃદ્ધ જંગલો માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. પરંતુ, આ વિશાળ ભૂમિ પર આજે એક ગંભીર ચિંતાના વાદળો ઘેરાયા છે. કચ્છના રણની શાન અને અહીંની સાંસ્કૃતિક ઓળખ સમાન ઊંટોની સંખ્યામાં થઈ રહેલો ઝડપી ઘટાડો સમગ્ર પ્રદેશ માટે ચેતવણી સમાન છે.
એક સમય એવો હતો જ્યારે કચ્છના જંગલો અને ગ્રેટર રણમાં હજારો ઊંટો મુક્તપણે વિચરતા હતા. તેમની ગળાની ઘંટડીઓનો રણકો અને માલધારીઓની હાજરી આ પ્રદેશની જીવંત તસવીર રજૂ કરતી હતી. આ બદલાવ સૌથી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે ભુજથી આશરે ૩૫ કિલોમીટર દૂર આવેલા કોટડા-ચકારના વાર્ષિક ‘ભેડ માતાના મેળા’માં. ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ મેળામાં હજારો ઊંટો આવતા હતા. પરંતુ, કમનસીબે આ વર્ષે મેળામાં માંડ બસો ઊંટ જ જોવા મળ્યા છે.
સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ૧૯૯૨ની પશુગણનામાં કચ્છમાં ઊંટોની સંખ્યા ૧૭,૬૩૯ પર પહોંચી હતી, જે અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ આંકડો છે. પરંતુ ૨૦૧૦ પછી તેમાં સતત ઘટાડો નોંધાયો છે. સહજીવન સંસ્થાના પ્રોગ્રામ ડિરેક્ટર રમેશ ભટ્ટીના મતે આ ઘટાડા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- અવિરત ઔદ્યોગિકીકરણ અને ખનન પ્રવૃત્તિઓ (લિગ્નાઈટ, બોક્સાઈટ, ચાઈના ક્લે અને જીપ્સમ).
- સિંચાઈ માટે જમીનનું ડાયવર્ઝન તેમજ સોલાર અને વિન્ડ પાવર પ્રોજેક્ટ્સનો ફેલાવો.
- ‘પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા’ (ગંડા બાવળ) જેવી આક્રમક વનસ્પતિનો વ્યાપ, જેણે કુદરતી વનસ્પતિને નષ્ટ કરી છે.
- વન વિભાગ દ્વારા ચરાણ પર લાદવામાં આવેલા કડક પ્રતિબંધો.
આપણું કચ્છ માત્ર પથ્થરો, રણ કે ઉદ્યોગોનું નામ નથી; આપણું કચ્છ તો એની જીવંત સંસ્કૃતિ, માલધારીઓનો પુરુષાર્થ અને રણની ધૂળમાં ગૂંજતી ઊંટોની ઘંટડીઓથી ધબકે છે. જો આજે આપણે મૌન રહ્યા, તો એ દિવસ દૂર નથી જ્યારે આપણાં સંતાનોને પૂછવું પડશે કે, “બાપા, આ ઊંટ કેવા દેખાતા?”
શું આપણે આપણી જ ધરતીની આ ઓળખને આપણી જ નજર સામે ભૂંસાતી જોઈ રહેવા દેવી છે? કે પછી સમય રહેતાં આ મૂગા જીવો અને આપણા માલધારી ભાઈઓનો અવાજ બનીને એમને નવું જીવન આપવું છે? નિર્ણય આપણો જ છે… કારણ કે કચ્છ માત્ર આપણું ઘર નથી, આપણો પ્રાણ છે!
